خط زمانی پیدایش بیمه در ایران و معرفی نخستین شرکتها
صنعت بیمه در ایران مسیری بیش از یک قرن را پشت سر گذاشته؛ مسیری که از حضور چند نمایندگی خارجی در دوران قاجار آغاز شد و امروز به یکی از بخشهای مهم اقتصاد کشور تبدیل شده است.
صنعت بیمه در ایران مسیری بیش از یک قرن را پشت سر گذاشته؛ مسیری که از حضور چند نمایندگی خارجی در دوران قاجار آغاز شد و امروز به یکی از بخشهای مهم اقتصاد کشور تبدیل شده است. در دهه ۱۳۱۰ شمسی، با تصویب اولین قوانین رسمی و تأسیس شرکت سهامی بیمه ایران، صنعت بیمه برای نخستینبار هویت ملی پیدا کرد و از حالت وابستگی کامل به شرکتهای خارجی فاصله گرفت.
در این مقاله، پیدایش صنعت بیمه در ایران را بررسی کردهایم و فراز و فرود بیمه در کشور در طی بیش از یک قرن اخیر توضیح دادهایم.
شکلگیری مفهوم بیمه در دوران قاجار
صنعت بیمه در ایران از دوران قاجار شکل گرفت و به تدریج در دوران پهلوی گسترش یافت. نخستین تلاشها به سالهای انتهایی قرن نوزدهم بازمیگردد که شرکتهای خارجی شروع به فعالیت در ایران کردند. در سال ۱۲۶۹ هجری شمسی (حدود ۱۸۹۰ میلادی)، دو مؤسسه بیمه روسی به نامهای «نادژا» و «کافکاز مرکوری» نمایندگی خود را در ایران تاسیس کردند که قدیمی ترین بیمه در ایران هستند.. پس از آن، نمایندگیهای شرکتهای بیمه اروپایی مانند Allianz انگلیس و Ingosstrakh روسیه نیز در تهران فعال شدند. در این دوران بیمه، عمدتاً تحت کنترل شرکتهای خارجی بود و قوانین رسمی درباره آن تازه شکل میگرفت؛ برای نمونه اولین قانون مرتبط با شرکتهای بیمه در ۲ آذر ۱۳۱۰ هجری شمسی به تصویب رسید که فعالیت بیمهها را تابع نظامنامههای مصوب وزارت دادگستری قرار میداد.
تصویب قوانین بیمه و تاسیس شرکت بیمه ایران (۱۳۱۰–۱۳۱۶)
در دهه ۱۳۱۰ شمسی، دو رویداد مهم در اقتصاد بیمه رخ داد. در سال ۱۳۱۴ هجری شمسی، شرکت سهامی بیمه ایران به سرمایه دولتی و با مشارکت کارشناسان داخلی تأسیس شد؛ فعالیت رسمی این شرکت از ۱۵ آبان ۱۳۱۴ شمسی آغاز گردید . تاسیس بیمه ایران نقطه عطفی در ملی شدن صنعت بیمه محسوب میشود. همچنین در ۷ اردیبهشت ۱۳۱۶ هجری شمسی، اولین قانون مستقل بیمه در مجلس تصویب شد که صنعت بیمه را چارچوب قانونی داد و بهعنوان نقطه آغاز تحول نظام بیمه ایران تلقی میشود. در پی این تحولات، شمار شرکتهای بیمه خارجی در ایران نیز افزایش یافت و حدود ۱۰ شعبه از شرکتهای معتبر دنیا (مانند بریتیش اووسیز و فونیکس) در این دوران به ثبت رسیدند. در مجموع تا پیش از جنگ جهانی دوم، بیمه ایران (شرکت دولتی) در کنار تعداد محدودی بنگاه خصوصی و نمایندگیهای خارجی به فعالیت میپرداخت.
توسعه شرکتهای بیمه خصوصی پیش از انقلاب
در دهههای بعدی پهلوی، اولین بیمهگر خصوصی ایران یعنی شرکت «بیمه شرق» (East Insurance) در سال ۱۳۲۹ شمسی (۱۹۵۰ میلادی) تشکیل شد . سپس در دهه ۱۳۳۰ چند شرکت بزرگ دیگر با مشارکت سرمایهگذاران ایرانی و خارجی تأسیس گردید. برای مثال، شرکت سهامی بیمه آسیا در پایان تیر ۱۳۳۸ شمسی (تابستان ۱۹۵۹) کار خود را شروع کرد . همچنین شرکت بیمه البرز در تاریخ ۲۸ تیر ۱۳۳۸ شمسی توسط بخش خصوصی و با همکاری شرکت بیمه یورکشایر انگلیس به ثبت رسید . در سال ۱۳۵۳ شمسی شرکت بیمه دانا با مشارکت شرکت Commercial Union انگلستان بهعنوان یک شرکت سهامی عام تاسیس شد . علاوه بر اینها، چند شرکت بیمه خصوصی بزرگ دیگر مانند بیمه تهران (تأسیس ۱۳۳۹)، بیمه حافظ و بیمه ایران-آمریکا (هر دو حدود ۱۳۴۰) نیز در این دوره فعال بودند . بدین ترتیب تا پیش از انقلاب اسلامی، بازار بیمه ایران شامل یک شرکت دولتی (بیمه ایران) و چند شرکت خصوصی مهم داخلی و نمایندگیهای محدود خارجی بود.
- سال ۱۳۲۹: تاسیس شرکت بیمه شرق (اولین شرکت بیمه خصوصی ایران)
- سال ۱۳۳۸: تأسیس شرکتهای بیمه آسیا و بیمه البرز
- سال ۱۳۵۳: تاسیس شرکت بیمه دانا با مشارکت شرکت انگلیسی Commercial Union
- تا پیش از انقلاب: حضور شرکتهای دیگر مانند بیمه تهران، بیمه حافظ، بیمه ایران-آمریکا و…
ملی شدن صنعت بیمه پس از انقلاب اسلامی
با پیروزی انقلاب ۱۳۵۷، وضعیت صنعت بیمه دگرگون شد. شورای انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۸ هجری شمسی با صدور «لایحه قانونی ملّی شدن مؤسسات بیمه» تمامی شرکتهای بیمه ایرانی (دولتی و خصوصی) را یکپارچه ملی اعلام کرد . بر اساس این قانون، همه سهام شرکتهای بیمه متعلق به دولت شد و مدیریت و سیاستگذاری آنها زیر نظر نهادهای دولتی قرار گرفت. پس از این دوران، تعدادی از شرکتهای بیمه دولتی نیز مراحل تجمیع و بازسازی را طی کردند:
برای نمونه، شرکتهای بیمه ایران، بیمه آسیا و بیمه البرز در سالهای ۱۳۶۰ تا ۱۳۶۱ شمسی مجدداً مجوز صدور بیمهنامههای تجاری را دریافت کردند تا فعالیت آنها شفافتر سازماندهی شود. همچنین در سال ۱۳۶۷ شمسی شرکت بیمه دانا از طریق ادغام ده شرکت بیمه ملی شده قبلی راهاندازی شد . از آن زمان تاکنون صنعت بیمه ایران دارای دهها شرکت دولتی و خصوصی است که انواع بیمههای بازرگانی (مانند شخص ثالث، حوادث، آتشسوزی و مهندسی) را ارائه میکنند.
توسعه صنعت بیمه با ورود بخش خصوصی
تحولات صنعت بیمه پس از انقلاب اسلامی، با ملیسازی شرکتها و بازسازی ساختار داخلی همراه بود، اما این پایان مسیر نبود. از دهه ۱۳۷۰ به بعد، با فراهمشدن امکان تاسیس شرکتهای خصوصی و افزایش رقابت، صنعت بیمه ایران وارد مرحلهای تازه شد؛ مرحلهای که در آن تنوع محصولات، نوآوری در خدمات، توسعه فناوریهای بیمهای و حضور بازیگران جدید باعث شد ضریب نفوذ بیمه در کشور بهتدریج افزایش یابد.
امروزه دهها شرکت بیمه خصوصی و دولتی در کنار یکدیگر فعالیت میکنند و انواع خدمات بیمهای از بیمه شخص ثالث و درمان گرفته تا بیمههای مهندسی و مسئولیت را ارائه میدهند. ورود شرکتهای خصوصی نه تنها فضای رقابتی سالمتری ایجاد کرده، بلکه باعث ارتقای کیفیت خدمات، تسریع فرایندها و توسعه فناوریهای دیجیتال در حوزه بیمه شده است.