عواقب قطعی اینترنت در کشور / نگاهی به وضعیت جامعه ایرانی در روزهایی که اینترنت سراسری قطع شد
روز ۱۸ دی تا نیمههای روز نوزدهم، تقریبا همه کسب و کارها مختل شدند. بعد از آن هم با وجود برقراری اینترنت ملی همچنان برخی پلتفرمها دچار محدودیتند
اقتصاد۲۴- پنجشنبه ۱۸ دی ماه، حدود ساعت ۹ شب ستاره ایران در کهکشان راه ارتباطی افول کرد و چراغهای رابطه خاموش شد. همه آنانی که نگاهشان به صفحه گوشیها، تبلتها و سایر وسایل ارتباط جمعی الکترونیک بود یا مشغول گفتوگو با یکدیگر در دنیای مجازی بودند، ناگهان رشتههای ارتباطیشان گسسته و نگاهشان به صفحههای نمایشگر خشک شد. چندی نگذشت که اپراتورهای تلفن همراه هم یکی بعد از دیگری از دسترس خارج شدند و هر گونه روزنه ارتباطی بسته شد. هیچ کس نمیدانست دقیقا چه اتفاقی افتاده و چه تصمیمی گرفته شده است، اما برخی امیدوار بودند که روز جمعه این محدودیت برداشته شده یا دستکم، فضا برای برخی کسب و کارها فراهم شود. این امیدواری چندان نپایید و از آن روز تا زمان نگارش این گزارش بیش از ۱۲۰ ساعت است که اینترنت سراسری قطع شده است و عمده رسانهها و روزنامهنگاران نیز از آن مستثنی نیستند.
اختلال در شبکه زندگی
نخستین ترکشهای قطعی اینترنت به کانون خانوادههای ایرانی شلیک شد؛ آنان که عزیزی خارج از کشور دارند و بدون هرگونه اطلاع قبلی، ناگهان همه راههای ارتباطیشان بسته شد. مینا چند روزی است که از دو فرزندش که هر کدام در گوشهای از این کره خاکی هستند، بیخبر است. مینا قرار بوده روز شنبه مادربزرگ شود و ذوق داشته که از راه دور دستکم به کمک پیامرسانها از حال دختر و نوهاش باخبر شود. اما الان به جای دیدن چهره و شنیدن صدای عزیزانش مدام با عکسهای آنها حرف میزند و برای خودش قصه میبافد. بهار و رضا، دو هفته پیش از قطعی اینترنت برای دیدار با خانوادههایشان از اروپا به ایران آمدند و قرار بود شنبه همین هفته برگردند سر کار و زندگیشان. بلیت به دست و چمدان بسته آماده بودند که خبر رسید برخی شرکتهای هواپیمایی خارجی پروازهایشان را لغو کردهاند. تا اینجا ماجرا چندان پیچیده نبود، اما دردسر از جایی شروع شد که به دلیل انسداد راههای ارتباطی، مسافرانی مشابه بهار و رضا نتوانستند از وضعیت پروازهای جایگزین مطلع شوند و ناچار شدند با پرداخت هزینه مجدد یا از طریق دریا به یکی از کشورهای همسایه بروند یا با پرواز داخلی خودشان را به ترکیه برسانند و از آنجا به کشورهای مقصد بروند. همه اینها در حالی است که برخی مسافران به دلیل تاخیر در بازگشت، نگران از دست دادن موقعیتهای شغلیشان هستند.
اختلال در روند آموزش یکی دیگر از عوارض قطعی سراسری اینترنت است. هر چند امکان فعالیت در بستر اینترنت ملی مهیاست، به دلیل ضعف زیرساختهای داخلی، این بستر نیز با اختلالهایی روبهرو است. شبکه ملی «شاد» که از دوران کرونا برای امور آموزشی دانشآموزان راهاندازی شد، دوباره این روزها مورد استفاده قرار گرفته است. اما همین برنامه هم کاستیهایی دارد که مهمترین آنها محدودیت زمان حضور و استفاده است. اگر فرزند دانشآموز داشته باشید، متوجه شدهاید که شاد هر روز ساعت ۱۶ بسته میشود و امکان رد و بدل کردن پیام عملا وجود ندارد. همچنین صرفا دانشآموز، معلم و مدیر میتوانند در بازه زمانی تعریف شده و با احراز هویت در این شبکه پیام ارسال کنند. به گفته یکی از معلمان این محدودیت عملا بر کیفیت آموزشی تاثیر منفی داشته و امکان نظارت بر فرآیند یادگیری دانشآموزان به ویژه در مقطع ابتدایی را محدود میکند.
از سوی دیگر دانشجویان نیز دچار سردرگمی شدهاند هر چند بیشتر دانشگاههای دولتی از نخستین روزهای اعتراضات، امتحانات ترم را به تعویق انداخته و کلاسهای درس را هم مجازی اعلام کردند، دانشگاه آزاد تصمیم گرفت از روز ۲۳ دی ماه آزمونهای پایان ترم را از طریق سایت معرفی شده این دانشگاه برگزار کند. اما به گفته چند دانشجو در شرایطی که حتی در پیامرسانهای داخلی مانند «ایتا» و «بله» امکان ارسال پیام وجود ندارد، عملا شرایط برای فرستادن برگههای آزمون برای استادان نیز فراهم نیست. ضمن اینکه برخی استادان هم تا لحظه تنظیم این گزارش نتوانسته بودند سوالات آزمون را در بستر تعیین شده بارگذاری کنند.
۱۸ هزار میلیارد تومان خسارت در ۹۰ ساعت
خان اختلال در زندگی روزمره را که رد میکنیم، میرسیم به خان بعدی؛ کسادی کسب و کارهای اینترنتی. گسترش روزافزون مشاغل خانگی، مستقل و خرد در بستر اینترنت و اقبال عمومی به خریدهای اینترنتی به ویژه از دوران کرونا به بعد، یکی از پدیدههای اجتماعی – اقتصادی ایران بود. اما این روزها صاحبان این مشاغل و حتی کسب و کارهای بزرگتر با مشکل جدی مواجه و متحمل زیانهای قابل توجهی شدهاند. سایت خبری «دیجیاتو» در گزارشی با استناد به دادههای رسمی مقامات حوزه تجارت الکترونیک برآورد کرد که «پس از گذشت ۹۰ ساعت از قطعی اینترنت، خسارت این قطعی حدود ۱۸ هزار میلیارد تومان (۱۳۵ میلیون دلار) است.»
همچنین در برآورد دیگری به استناد سخنان وزیر ارتباطات در سیام تیرماه که گفته بود: «در هر دو روز (در زمان جنگ ۱۲ روزه) معادل یکهزار میلیارد تومان به اقتصاد دیجیتال کشور خسارت وارد شده» نتیجه گرفته است که در همان ۹۰ ساعت بیش از ۲ هزار میلیارد تومان به حوزه اقتصاد دیجیتال زیان وارد شده است. اما اگر گزارش مرکز پژوهشهای اتاق بازرگانی را ملاک قرار بدهیم که آبان سال گذشته درباره خسارت صرفا فیلترینگ منتشر شده بود، با یک حساب سرانگشتی متوجه میشویم در حالت خوشبینانه ساعتی بین ۵۳ میلیارد تا ۱۶۱ میلیارد تومان به صنف دیجیتال خسارت وارد میشود. خسارتی که صرفا از محل فیلترینگ است و طبیعتا قطع کامل خسارتی بسیار بیشتر از این مبلغ خواهد داشت.
مریم سالهاست در خانهاش ظروف سرامیکی میسازد. قطعی اینترنت فعالیت او را مختل کرده، زیرا عملا دسترسی به مشتریانش قطع شده و سفارشهایی که باید در زمان مشخص تحویل داده میشده، بلاتکلیف مانده است.
مریم میگوید: «برخی سفارشها متعلق به مشتریانی بود که مسافر بودند و پروازشان انجام شده، این یعنی عملا من نتوانستم به تعهدم عمل کنم و ناچارم در اولین فرصت یا با پرداخت هزینه سنگین پست، سفارش را به آنها برسانم یا مبلغ دریافتی را عودت بدهم. در هر دو صورت ضرر بزرگی به کسب و کار من وارد میشود.»
مریم البته کمی خوششانستر است، چون محصول تولیدیاش در دسته کالاهای نسبتا با دوام جا میگیرد. مرضیه وضعیت نگرانکنندهتری دارد، صاحب یک آنلاینشاپ خوراکی است و برای پنجشنبه و جمعه چند سفارش پخت غذای مهمانی داشته که نتوانسته هیچ کدام را به مشتریانش تحویل بدهد. مرضیه میگوید: «نشانی مشتریان را مانند گذشته در دایرکت اینستاگرام نگه داشته بودم که به محض قطعی اینترنت، از دسترس خارج شد. تلفنهای همراه هم از کار افتاد و من دیگر نتوانستم با مشتریانم ارتباط بگیرم. خدا را شکر میکنم که هنوز پولی نگرفته بودم و شرمندگیام کمتر شد. اما هزینه مواد اولیه روی دستم ماند و حسابی ضرر کردم. فقط برای اینکه آن حجم غذا فاسد نشود، به یک مرکز خیریه اهدا کردم.»
داستان کسب و کارهای اینترنتی بزرگتر البته متفاوت است. روز ۱۸ دی تا نیمههای روز نوزدهم، تقریبا همه کسب و کارها مختل شدند. بعد از آن هم با وجود برقراری اینترنت ملی، همچنان برخی پلتفرمها دچار محدودیتند. به ویژه پلتفرمهایی که امکان چت را داشتند، مثل پلتفرم انتشار آگهی «دیوار» که بهطور کلی فیلتر شده و تا زمان تنظیم این گزارش این انسداد ادامه داشته است. همچنین سایتهایی با محتوای عمومی مانند «نینی سایت» نیز از دسترس خارج شدهاند؛ صرفا به دلیل داشتن فضایی برای چت.
اما پلتفرمهای سرگرمی و حوزه کتاب هم از این محدودیت در امان نماندهاند. هر چند به ظاهر در بستر اینترنت ملی مشغول فعالیتند، اما به دلیل قطع سرویس پیامک عملا نمیتوانند کد اشتراک یا احراز هویت برای مخاطبانشان ارسال کنند و سیستم پشتیبانی هم امکان پاسخ به تقاضای مخاطبان را ندارد. علیرضا مشتری پلتفرم فیدیبو است. او میگوید: «پنجشنبه شب مشغول خرید یک جلد کتاب صوتی بودم که اینترنت قطع شد. نمیدانم تکلیف سفارش من چه شده و تا الان هم (تا لحظه تنظیم این گزارش) راهی برای پیگیری نداشتهام.»
بیشتر بخوانید:آسیب شدید به کسبوکارهای اینترنتی با ادامه محدودیتها/ ضرورت راهاندازی سایت یا فعالیت بر مارکتپلیسها از سوی کسبوکارها
امیر بهدانی، مدیرعامل فیدیبو میگوید: «فیدیبو به عنوان کتاب صورتی و الکترونیک که اتفاقا میتواند در این مقطع زمانی بیش از گذشته نقش آگاهیبخشی داشته باشد، به دلیل قطع اینترنت فعالیتش مختل شده است. اصلیترین راههای ارتباطی ما از جمله سرویس معرفی کتاب، سرویس ارسال پیامک و… قطع و ارتباط با مخاطب دچار اختلال جدی شده است. پیشتر میتوانستیم از طریق سرویس پشتیبانی درخواستهای مخاطبان را پیگیری کرده و در سریعترین زمان ممکن به آنها پاسخ بدهیم، اما در حال حاضر عملا این امکان وجود ندارد. از سویی درگاههای پرداخت بانکی نیز به دفعات دچار قطع و وصل و اختلال شدهاند.»
او ادامه میدهد: «مهمترین موضوع برای کسب و کارهای فعال در بستر مجازی ابهام در آینده این شرایط و عدم قطعیت از زمان اتصال مجدد اینترنت است. این بلاتکلیفی موجب شده است کسب و کارهای مشابه ما نتوانند تصمیم مشخصی برای ادامه مسیرشان بگیرند. ضمن اینکه نمیدانیم اساسا با چه نهاد، ارگان یا مسوولی مذاکره کنیم و تصور هم نمیکنم در شرایط فعلی اگر پیشنهادی هم داشته باشیم، شنیده شود.»
به اعتقاد بهدانی در صورت ادامه شرایط فعلی و قطعی اینترنت سراسری، تعطیلی کسب و کارهای خرد و مستقل دور از ذهن نبوده و سایر کسب و کارها نیز متناسب با میزان سرمایه، نیروی انسانی، نوع محصول و … یقینا شاهد ضرر و زیانهای اساسی خواهند بود.
سید مسعود مطلبیپور، معاونت فنی پلتفرم تصویری «شیدا» نیز با اشاره به اینکه وضعیت این روزها به دلیل قطع سراسری اینترنت و سرویس پیامک، از دوران جنگ ۱۲ روزه پیچیدهتر است، میگوید: «در حالی که پلتفرمهایی مانند شیدا میتوانند در پر کردن زمان مردم در خانه موثر باشند، اما زمان بازدید (واچتایم) این پلتفرم حدود ۲۰ درصد افت داشته است. البته پخش زنده شبکه کودک ما حدود ۵۰ درصد افزایش بازدید داشته که احتمالا به دلیل حضور بیشتر بچهها در منزل است.»
پلتفرم شیدا البته توانسته با رایزنیهایی که داشته، سرویس ارسال پیامک خود را روی اپراتورهای همراه اول و ایرانسل فعال کند.
اما به گفته نغمه دانشآشتیانی، مدیر روابط عمومی پلتفرم «فیلم نت»، ارتباط پیامکی این پلتفرم با مخاطبان همچنان قطع است و بارگذاری دیتا نیز از آنجا که حجم بالایی دارد با سرعت فعلی اینترنت عملا سخت شده است. دانش میگوید: «هرچند زمان بازدید این پلتفرم نسبت به دوران جنگ بالاتر رفته، اما این لزوما مورد رضایت ما نیست، زیرا معتقدیم فعالیت پلتفرمها در شرایطی مطلوب است که همه مردم به اینترنت آزاد دسترسی داشته باشند.»
پلتفرمهای خدماتی مانند «اچاره»، اما علاوه بر نگرانی بابت نحوه سرویسدهی به مخاطب، نگران وضعیت معیشت خدماترسانهایشان هم هستند. همچنانکه مائده امینی، مدیر روابط عمومی اچاره میگوید: «بسیاری از متخصصان ما در حوزه نظافت منازل و اماکن از اقشار نسبتا ضعیف اقتصادی جامعه هستند و طبیعتا قطع اینترنت که باعث کاهش سفارش کار شده است، مستقیما معیشت این افراد را نشانه میگیرد. هر چند همکاران ما از بدنه مردمی که این روزها با مشکلات اقتصادی- اجتماعی درگیرند، جدا نیستند، نمیشود نسبت به وضعیتشان بیتفاوت بود.»
به گفته امینی در ۵ روز قطعی اینترنت، این پلتفرم بهطور متوسط ۵۰ درصد کاهش تقاضا داشته و تنها در روز اول با ۸۰ درصد کاهش تقاضا مواجه بوده است.
خاموشی چراغهای رابطه
گره خوردن زندگی امروزه با اینترنت بر کسی پوشیده نیست، اما جزییاتی در این میان وجود دارد که خیلی وقتها از چشمها پنهان میماند. ارتباطات میان فردی در بستر نت همان نکته ظریفی است که اینبار بسیار از ذهن تصمیمگیران دور مانده یا دستکم اینگونه به نظر میرسد.
بیشتر بخوانید:دستگیری لیدرهای اغتشاشات در تهران
پس از قطعی اینترنت و از دسترس خارج شدن سایتها و پلتفرمهایی که امکان چت در آنها وجود داشت، گروهی از شهروندان به سایتهایی که فضایی برای انتشار پیام داشتند، مراجعه کردند به این امید که شاید کسی با آنها گفتوگو کند. یکی از این سایتها، «زومیت» بود که کاربران در بخش کامنتها از تنهایی و ترسهایشان مینوشتند و به دنبال همکلام میگشتند، اما زومیت هم به سرعت از دسترس خارج شد و زمانی که کاربران سراغ «زومان» رفتند، این سایت نیز خیلی زود به محاق انسداد رفت. اما این قطعی ارتباطات انسانی در بستر مجازی و حتی در ساعاتی تلفنی، یقینا تبعات روانی کوتاه و بلندمدتی خواهد داشت که معلوم نیست آیا دغدغه مسوولان باشد یا خیر؟
دکتر آزاده سهرابی، رواندرمانگر با دستهبندی گروههای سنی جامعه به سه دسته کودک، نوجوان و بزرگسال به تاثیرات روانی قطع اینترنت بر آنان میپردازد و میگوید: «از دوران کرونا، گروه سنی کودک که شامل بچههای سنین دبستان و پایینتر هستند، به دلیل آموزش غیرحضوری، حضور طولانیمدت در منزل و عمدتا تک فرزند بودن، بیش از پیش به وسایل ارتباطی الکترونیک و به ویژه اینترنت وابسته شدند. پس از آن تعطیلیهای پی در پی به دلایل مختلف از جمله آلودگی هوا، رخدادهای ۱۴۰۱ و … همچنان ادامه یافت و این وضع علاوه بر اینکه به پایه آموزش آسیبهای جدی وارد کرده، روی مهارت حضوری گروه کودک نیز تاثیر منفی داشته است. به اذعان بسیاری از متخصصان حوزه روانشناسی میزان ADHD (بیشفعالی) و عدم تمرکز در این گروه سنی بالاست و طبیعی است که به همین دلیل نمیتوان بچهها را برای آموزش به مدت طولانی یکجانشین کرد. حالا این معضلات آموزشی را بگذارید کنار، قطعی کامل اینترنت که خودمان به عنوان ابزار در اختیار بچهها قرار دادهایم، وقتی یکباره این امکان را از کودک میگیریم، او را دچار اضطراب و گیجی کرده، برایشان سوالهایی هم ایجاد میکنیم. اگر من مادر بخواهم در پاسخ به او دروغ نگویم، اما واقعیت را متناسب با درک کودک به گونهای که برایش قابل فهم باشد، توضیح دهم چه باید بکنم؟ کودک هر چند در این سن فهمی از ساختار اجتماعی، سیاسی ندارد، اما به خوبی متوجه اضطراب و تشویش والدین میشود و این اضطراب به سرعت به خود او منتقل خواهد شد.»
به گفته دکتر سهرابی، فضای نوجوان متفاوت است. او درک انتزاعی دارد و در دورانی زیست میکند که برای هویتیابی از والدین فاصله گرفته و میخواهد با همسالانش باشد.
سهرابی میگوید: «حالا در این شرایط ما همه راههای ارتباطی او را با جمع همسالانش بسته و از آن جمع دورش میکنیم. قطعا این رفتار، نوجوان را عصبی و خشمگین میکند. با توجه به اینکه ساختار روان اساسا به گونهای است که خشم را باید به گونهای درست مدیریت کند وگرنه یا تبدیل به افسردگی میشود (زمانی که خشم را در درونمان پنهان میکنیم) یا تبدیل به پرخاشگری (وقتی برونریزی میکنیم). اگر نوجوان نتواند پاسخ مناسبی که متناسب سن و مقتضیات روحی و خلقیاش است دریافت کند، عصبیتر میشود. نوجوانی اصولا دوره طغیان است. دوره هویتیابی است و اگر به این موارد توجه نشود، یقینا احساس تعلق و هویتیابی آنان دچار خدشه شده و به سمت این پرسش خواهند رفت که ما اساسا اینجا چه میکنیم؟ که این سوال مقدمه ناامیدی و از دست دادن احساس هویت و تعلق است.»
دکتر سهرابی در ادامه به فضای بزرگسالی و ابتدای جوانی اشاره میکند و میگوید: «حس بزرگسال و جوان در چنین مواقعی عمدتا سرخوردگی و بلاتکلیفی است و احساس میکند کنترلی بر خود ندارد. این روزها مراجعانی داریم که پس از قطعی اینترنت به پرخوری عصبی مبتلا شدهاند. بزرگسال هر چند تلاش میکند برای آنچه از دست داده جایگزین پیدا کند، اما عصبیت، ناامیدی و خشم میتواند چهره بیرونی بگیرد و خشونت بیافریند. این روزها صاحبان بسیاری از مشاغل (فارغ از مشاغل اینستاگرامی یا مغازهای) مانند مهندسان آیتی، پژوهشگرها و … کارشان مختل شده است. مثلا من به عنوان درمانگر بدون اطلاع قبلی ارتباطم با مراجع تحت درمانم در خارج از کشور قطع شده و از حال او خبر ندارم، اما مطمئنم حس رهاشدگی برای بیمار من بسیار مخرب است.»
او تاکید میکند: «اینها تبعاتی است که نمیتوان به راحتی از کنارشان گذشت و باید دقت کرد وقتی تابآوری از بین میرود و فرسایش جای آن را میگیرد، فرسودگی به خشم منجر میشود.»
داخل پرانتز
تا لحظه تنظیم این گزارش تلاشها برای گفتوگو با چند نماینده مجلس، مسوولان حوزه وزارت ارتباطات و متولیان حوزه کسب و کارهای اینترنتی ناکام ماند. در خصوص آمار دقیق خسارت به کسب و کارهای اینترنتی و کاهش فروش نیز از اتحادیه مربوطه سوال شد که هنوز آمار دقیقی برای انتشار آماده نشده بود.