قطع اینترنت باعث افزایش فروش روزنامه کاغذی شد!
دکه روزنامهفروشی میگوید: «این روزها میتوان احساس کرد مردم دارند بیشتر روزنامه میخرند. بیشتر درخواست خرید برای روزنامههای شرق، اعتماد و آرمان ملی دارند. هممیهن هم فروش میرود.»
روزنامه «پیام ما» در گزارشی به قلم صدف سرداری نوشت: «خبرها را دهان به دهان میشنوم.» این جمله را مریم میگوید که حالا قطعی اینترنت، کلافگی و بیخبری او را بیشتر کرده است. راههای اطلاعرسانی به شهروندان محدودتر از گذشته شده و فعالیت رسانهها و خبرنگاران برای تهیه گزارش که در گذشته هم با چالشهایی مواجه بوده، بیشتر از قبل شده است.
از آغاز قطعی گسترده اینترنت و نبود دسترسی به شبکههای اجتماعی، شهروندان نظرات خود را در بخش دیدگاههای خبرگزاریهای داخلی مطرح میکنند و در روزهای گذشته تعداد کامنتهای رسانه فناوری «زومیت» و خبرگزاری «فارس» بهطور چشمگیری افزایش یافته بود. اما طولی نکشید که همین دسترسی هم محدود شد و روز سهشنبه، ۲۳ دی، کاربران زومیت در بخش نظرات با این پیام مواجه شدند: «به دستور مقام امنیتی دیدگاههای زومیت تا اطلاع ثانویه غیرفعال شد.»
چنین قطعی ارتباط گستردهای برخی را به خرید نسخه کاغذی روزنامهها سوق داده. مشاهدات میدانی از چند دکه روزنامهفروشی نشان میدهد در این روزها خرید روزنامه کاغذی بیشتر شده است، اما نه آنقدر که گفته شود مرجعیت در حال بازگشت به رسانههای سنتی است. یک استاد ارتباطات میگوید: «وقتی جامعهای در سکوت خبری قرار میگیرد، مردم ناچارند در فقدان منبع خبری گسترده، سراغ منابع سنتی بروند.»
این روزها مرجع اطلاعرسانی دقیقی درباره وضعیت کنونی کشور برای مردم وجود ندارد. در همان خبرهای رسانههای دولتی و رسمی هم آمارها جسته و گریخته اعلام میشود. روایتهای موجود به گزارشهای چند خبرگزاری محدود است و وبسایتهای روزنامهها و پایگاههای خبری بهسختی قابل جستوجو هستند.
بعضی مانند «مریم» میگویند خبرها را در محل کار و دهانبهدهان میشنوند و بعضی دیگر هم عنوان میکنند بهجز چککردن چند خبرگزاری داخلی، راه دیگری ندارند.
در کامنتهای گزارشی از خبرگزاری «فارس» با عنوان «بدون اینترنت مسیریابی کنید» بسیاری از مردم خواهان اتصال مجدد اینترنت شدهاند. کاربری نوشته است: «مسئولین گرامی(!) اینترنت شیر آب و گاز نیست که تقی به توقی میخورد میبندیدش…نسل ما نسل تکنولوژی است و زندگی با اینترنت و تکنولوژی میچرخد…».
کاربر دیگری در بخش دیدگاههای یکی از خبرهای خبرگزاری «ایسنا» اینطور نظر خود را اعلام کرده: «اینترنت از حقوق اولیه انسان است.» اما کاربران در رسانه فناوری «زومیت» که تا روزهای گذشته میتوانستند نظرات خود را ثبت کنند، با مسدودیت بخش دیدگاهها مواجه شدهاند.
افزایش خرید روزنامه کاغذی؟
مشاهدات میدانی از چند دکه روزنامهفروشی در تهران نشان میدهد این روزها برخی به خرید نسخه کاغذی روزنامه روی آوردهاند. دکه روزنامهفروشیای در خیابان توانیر که از سال ۷۳ فعال است، میگوید: «این روزها میتوان احساس کرد مردم دارند بیشتر روزنامه میخرند. بیشتر درخواست خرید برای روزنامههای شرق، اعتماد و آرمان ملی دارند. هممیهن هم فروش میرود.»
او به خاطر میآورد در سالهایی دور، روزی ۳۵۰ روزنامه همشهری میآورده که تا ظهر فروش میرفته: «اما حتی در این شرایط هم که روزنامه کاغذی میخرند، اصلاً قابلمقایسه با گذشته نیست.»
دکه دیگری در خیابان شریعتی هم تجربه مشابهی دارد: «البته کیهان، اطلاعات و همشهری فروش بیشتری دارند. بعضی هم درخواست خرید روزنامههای شرق و هممیهن را میکنند.»
دکهای در خیابان آزادی که روزنامهها کیهان، دنیای اقتصاد و هفت صبح را توزیع میکند هم عنوان میکند: «مردم بیشتر روزنامههای کیهان و دنیای اقتصاد را میخرند.»
اما آیا میتوان گفت خرید روزنامههای سنتی بهمعنای بازگشت مرجعیت به آنهاست؟
«منصور ساعی»، استاد ارتباطات، معتقد است وقتی جامعهای در سکوت خبری قرار میگیرد، مردم ناچارند در فقدان منبع خبری گسترده، سراغ منابع سنتی بروند: «اما این موضوع بهمعنای بازگشت مرجعیت خبری نیست؛ چراکه اگر همین هفته آینده اینترنت وصل شود، مردم مجدداً به شبکههای اجتماعی بازمیگردند.»
بهگفته او، اکنون جهان با کاهش ارزش رسانههای جریان اصلی مواجه است: «درواقع، شبکههای اجتماعی اعتبار بیشتری دارند و مردم در آن کنشگرند. نسل مخاطبان امروز «پروکسیومر» هستند؛ یعنی نه مخاطب معمولی هستند و نه کاربرند؛ ترکیبی از producer و consumer هستند و خودشان محتوا را تولید و مصرف میکنند. درواقع، اینها بومیان دیجیتالاند و ابزارشان رسانه نیست و زندگیشان دنیای دیجیتال است. وقتی شبکههای اجتماعی را میبندیم، زندگی آنها را تعطیل کردهایم و نهفقط ابزارشان را.»
او توضیح میدهد اکنون دیگر آن رسانههایی که روزنامهنگاران در آنها دروازهبانی خبر میکردند که چه اخباری منتشر شود، به آن معنای گذشته وجود ندارد: «قدرت از روزنامهنگاران سنتی به کاربران عادی و شهروند-خبرنگاران منتقل شده است. بنابراین، فکر نمیکنم قطع اینترنت و سرکوب رسانههای اجتماعی در کوتاهمدت بتواند تأثیری بر بازگشت مرجعیت خبری بگذارد.»
از دیدگاه ساعی، چالش دیگر به فقدان اعتماد مردم به نهادهای دولتی بازمیگردد که بر رسانهها هم اثر میگذارد: «ازآنجاکه اکثر رسانههای ما دولتی هستند، زمانی که با فروپاشی اعتماد به نهادهای دولتی مواجه میشویم، بیاعتمادی دامن این رسانهها را هم میگیرد. رسانههای مستقل هم جایگاه محدودی دارند.»
درخواستها برای بازگردان مرجعیت رسانه
از روزهای نخست اعتراضات بارها روزنامهنگاران و صاحبان رسانهها بر بازگشت مرجعیت به رسانهها تأکید کرده بودند و با ادامه قطعی اینترنت نسبت به ازدسترفتن این مرجعیت هشدار دادند.
پانزدهم دیماه بود که «ماشاءالله شمسالواعظین»، روزنامهنگار پیشکسوت که بهتازگی عضو شورای اطلاعرسانی دولت شده است، به خبرگزاری ایسنا گفته بود: «اگر اجازه دهند، آمادگی آن را دارم که حتی یک شبکه تلویزیونی با پرداخت پول سالانه به صداوسیما راهاندازی کنم؛ حتی تیم من هم آماده است.» او در این گفتوگو اعلام کرده بود «کاری خواهم کرد که مرجعیت رسانه دوباره بومی شود و به کشور بازگردد.»
دو روز بعد از آن «محمد عطریانفر»، عضو تازهمنصوبشده شورای اطلاعرسانی دولت، در گفتوگو با همین خبرگزاری با اشاره به تحول عمیق در حوزه رسانه گفته بود: «ما از تجربه دوران پیشین خود در حوزه رسانههای مکتوب فاصله گرفتهایم و اکنون شبکههای اجتماعی دیجیتال بسیار مهم شدهاند؛ به این معنا که تقریباً بهازای هر انسانی میتوان مدعی وجود یک «نهاد تولیدکننده خبر» شد. هرکسی میتواند بهطور فردی تولید خبر و محتوا کند.»
عطریانفر در پاسخ به پرسشی درباره بیاعتمادی به خود رسانهها و راههای بازگرداندن مرجعیت آنها، تأکید کرده بود: «رسانهها باید تولید خبر کنند. وقتی رسانهای بتواند اخلاق حرفهای را رعایت کند، بهموقع اطلاعرسانی کند و هدفش خدمت به مردم باشد، در فرایندی کوتاهمدت میتواند مرجعیت خود را بازیابد.»
«محمد قوچانی»، روزنامهنگار، در روزهای گذشته در گفتوگویی با ایسنا از سردرگمی مطبوعات و رسانهها بهدلیل انسداد در فضای مجازی گفته و چنین توصیهای برای رسانهها داشته: «اگر روایت اول را به مخاطب ارائه ندهیم، جریان اطلاعرسانی از دستمان درمیرود.»
مطالب روزنامه شرق هم در روزهای گذشته بهسختی تهیه شده و «قطرهچکانی» منتشر شده است؛ چون «از طرفی دسترسی روزنامهنگاران محدود شده و از طرفی دیگر تحلیلگران تحلیلی ارائه نمیدهند». «مهدی رحمانیان»، مدیرمسئول روزنامه شرق، درباره وضعیت فعلی رسانهها به ایسنا چنین توضیح داده: «مشکل فعلی رسانهها این است که خیلی اجازه حضور میدانی در اعتراضها را ندارند که گزارش تهیه کنند و با موانع روبهرو هستند. اگر این موانع نبود، اتفاقاً دوره کارآموزی خوبی بود برای رسانههایی که در عصر اینترنت کار رسانه میکنند؛ اینکه دوباره به تولید محتوا و توانایی و قلم خودشان برگردند.»
رحمانیان در پاسخ به پرسشی درباره راه برونفت از این وضعیت دشوار توضیح داده بود: «وقتی دست ما برای تهیه و تولید محتوا بسته میشود، عملاً خواسته یا ناخواسته به رسانههای معاند این فرصت را میدهیم و درواقع، مرجعیت رسانه را به بیرون مرز میدهیم؛ به کسانی که حبی به وطن ندارند و مغرضانه به ایران میپردازند. بهگونهای خبر منتشر میکنند و هیجان در اخبارشان است که انگار کار کشور تمام شده، درصورتیکه ما که در این کشور زندگی میکنیم و میبینیم، اینگونه نیست.»
از دیدگاه او برای ادامهنیافتن این وضعیت باید دسترسی به فضای مجازی را باز کنند و اجازه حضور در این اتفاقات بدهند که خبرنگار برود و از نزدیک صحنهها را ببیند و بتواند گزارش دقیق و کاملی را ارائه دهد.