«باران سیاه» بر فراز تهران؛ میراث سمی که ممکن است دههها باقی بماند
زومان: صبح یکشنبه هفدهم اسفند ماه، وقتی جنگ وارد دومین هفته خود شده بود، ساکنان تهران و کرج با آسمانی تیره روبرو شدند. آسمانی که تیرگی آن به خاطر هوای ابری نبود، بلکه انفجار چند انبار نفت، سایهای تیره ساخته بود که هشدار میدادند به شدت سمی است. چند ساعت پیش از آن، حملات اسرائیل،...
زومان: صبح یکشنبه هفدهم اسفند ماه، وقتی جنگ وارد دومین هفته خود شده بود، ساکنان تهران و کرج با آسمانی تیره روبرو شدند. آسمانی که تیرگی آن به خاطر هوای ابری نبود، بلکه انفجار چند انبار نفت، سایهای تیره ساخته بود که هشدار میدادند به شدت سمی است.
چند ساعت پیش از آن، حملات اسرائیل، انبارهای عظیم نفت و پالایشگاهها در حومه پایتخت ایران را هدف قرار داده بود. این حملات باعث اشتعال سوخت و ایجاد ستونهای عظیم دود سیاه شد که با ابرهای بارانی ترکیب شدند و بعدتر در همان روز مواد شیمیایی سمی را بر شهر فرو ریختند.
اما ماجرا به همین جا ختم نمیشود. بلومبرگ، در مصاحبه با کارشناسان میگوید آلودگی سمی ناشی از جنگ ایران برای دههها باقی خواهد ماند.
یک تجربه آشنا با سه دهه فاصله
خبر باریدن «باران سیاه» بر تهران برای نجات رحمانیان، پژوهشگر ایرانی و استاد مهندسی شیمی و نفت در دانشگاه برادفورد بریتانیا، بسیار آشنا به نظر میرسید؛ توصیفها برای او یادآور حادثهای مشابه بود که ۳۵ سال پیش در این شهر تجربه کرده بود. رحمانیان میگوید آن تجربه حالتی سورئال داشت.
لباسهایی که برای خشک شدن بیرون آویزان شده بودند لکهدار میشدند و هوا سنگین به نظر میرسید. هیچکس نمیدانست چرا.
بعدها مشخص شد که حدود ۱۲۹۰ کیلومتر دورتر در کویت، نیروهای عراقی که در جنگ خلیج فارس با آمریکا و متحدانش میجنگیدند، صدها میدان نفتی را به آتش کشیده بودند. ستونهای دوده، هیدروکربنها و دیاکسید گوگرد بر فراز ایران حرکت کردند و هرچه در مسیرشان بود آلوده ساختند، و حتی طبق مطالعهای در سال ۲۰۱۸ با هدایت جیامائو ژو از آکادمی علوم چین، باعث تسریع ذوب یخچالهای طبیعی هیمالیا شدند.
کارشناسان میگویند جنگ اخیر در منطقه، آلایندههای مشابهی ایجاد کرده است که حتی تأثیر شدیدتری بر تهران و منطقه کلانشهری آن با حدود ۱۸.۵ میلیون نفر جمعیت خواهد داشت، زیرا این آلودگیها بسیار نزدیکتر به شهر آزاد شدهاند.
۳۰۰ حادثه زیستمحیطی و پیامدهای خطرناک
داگ ویر، مدیر اجرایی رصدخانه جنگ و محیطزیست (CEOBS)، گفت:
ما همیشه میبینیم که تأسیسات نفتی در جنگها هدف قرار میگیرند، اما بسیار نادر است که این تأسیسات به اندازه تهران به یک شهر بزرگ نزدیک باشند.
این سازمان غیرانتفاعی مستقر در بریتانیا اعلام کرده که طبق آخرین دادهها بیش از ۳۰۰ حادثه دارای خطر زیستمحیطی در نتیجه درگیریهای جاری شناسایی شده است. موشکها و بمبها حاوی فلزات سنگین و سایر آلایندههای سمی هستند که هنگام انفجار وارد هوا، خاک و آب میشوند. این مواد اغلب برای دههها باقی میمانند و خطرات جدی برای سلامت ایجاد میکنند. پاکسازی آنها نیز دشوار و بسیار پرهزینه است.
ویر میگوید: «افراد زیادی در معرض این آلودگی قرار گرفتهاند و این وضعیت ادامه خواهد داشت.» او افزود حمله اسرائیل به انبارهای نفت در خارج از تهران تا این لحظه بزرگترین حادثه آلودگی ناشی از این جنگ بوده است.
دیوید جی.ایکس. گونزالس، استادیار دانشگاه کالیفرنیا در برکلی، نیز گفته است:
«من انتظار دارم اثرات حاد بر سلامت تنفسی مشاهده شود.»
او افزود کودکان خردسال و زنان باردار بهویژه در برابر این آلایندههای هوا آسیبپذیر هستند.
انفجار نفتی در شهری آلوده
تهران حتی پیش از این جنگ نیز به شدت آلوده بود. پژوهشگرانی از جمله رحمانیان سطح بالایی از ذرات معلق ریز و فلزات سنگین مانند سرب، کادمیوم، کروم و نیکل را در آب و هوای شهر شناسایی کردهاند. همچنین مواد سمی ناشی از سوزاندن سوختهای فسیلی و زبالهها مانند دیاکسید گوگرد نیز یافت شده است.
به گفته دیمیتریس کاسکائوتیس، فیزیکدان رصدخانه ملی آتن که بیش از یک دهه آلودگی هوا و گردوغبار در ایران را مطالعه کرده، تعداد زیاد خودروها و صنایع سنگین اطراف شهر عامل اصلی این وضعیت بودهاند.
تهران در دامنه کوههای البرز قرار دارد. این رشتهکوه مانع گردش هوا میشود و پدیده وارونگی دما ایجاد میکند که آلایندهها را در شهر به دام میاندازد و باعث دورههای طولانی آلودگی هوا میشود که ممکن است هفتهها یا حتی ماهها ادامه یابد.
معمولاً باران آلودگی را میشوید و از بین میبرد، اما در ۸ مارس احتمالاً شرایط را بدتر کرده است. کاسکائوتیس گفت:
ترکیب آتشسوزیهای فاجعهبار نفت با بارش باران، آنها را بسیار ناسالمتر و سمیتر برای سلامت انسان میکند. این آلایندهها وقتی در آب حل میشوند بسیار سمیتر هستند و میتوانند بهراحتی وارد سیستم عصبی و سیستم خونی بدن شوند و ممکن است بر کلیهها، کبد و سایر اندامها تأثیر بگذارند.
با قطع ارتباطات تلفنی و اینترنتی در ایران از زمان آغاز عملیات نظامی آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه، و در نبود نمونهبرداری علمی، تعیین مقیاس واقعی آلودگی در حال حاضر ممکن نیست. اما کارشناسان نگرانند که منطقهای مملو از تاسیسات نفتی، سایتهای هستهای و تاسیسات آبشیرینکن، بار دیگر با یک فاجعه محیط زیستی دیگر مواجه شود.