وقتی دو فروند F-5 نیروی هوایی ارتش برای حمله به کمپ بوهرینگ در کویت به پرواز درآمدند، یکی از مهمترین ویژگیهای مأموریت آنها ارتفاع بسیار پایین پرواز بود؛ خلبانان این عملیات بعدها روایت کردند که در بخشهایی از مسیر در ارتفاع کمتر از ۵۰ پا حرکت کردهاند.
به گزارش فارس، همین روایت یک سؤال فنی را مطرح میکند؛ جنگندهای که با چنین فاصله کمی از سطح زمین حرکت میکند، برای تغییر مسیر چگونه مانور میدهد و حرکتی که در اصطلاح خلبانی «Bank» نامیده میشود، در چنین پروازی چه اهمیتی پیدا میکند؟
بانک یا خواباندن جنگنده روی یک بال، به خودی خود یک تاکتیک حمله نیست؛ اما یکی از بنیادیترین حرکات برای تغییر جهت هواپیماست و در پرواز ارتفاع پایین، به دلیل محدود شدن فاصله جنگنده از زمین، اجرای آن حساسیت بسیار بیشتری پیدا میکند.
پرواز F-5های ایرانی در ارتفاع کمتر از ۵۰ پا
روایت منتشرشده از خلبانان ایرانی، عملیات کمپ بوهرینگ را به یکی از نمونههای قابل توجه استفاده رزمی از F-5 در جنگ اخیر تبدیل کرده است.
براساس روایت خلبانان، دو فروند F-5 در این مأموریت شرکت داشتند و پرواز در بخشهایی از مسیر در ارتفاع کمتر از ۵۰ پا انجام شد. آنها همچنین گفتهاند مأموریت با سکوت رادیویی انجام شده است.
این اطلاعات نشان میدهد خلبانان با یکی از دشوارترین شرایط پروازی، یعنی حرکت سریع در ارتفاع بسیار پایین، مواجه بودهاند.
«بانک» در چنین پروازی چه معنایی دارد؟
هواپیما برای تغییر جهت ابتدا حول محور طولی خود Roll میکند. در این حالت یک بال پایین و بال دیگر بالا میرود و زاویهای میان صفحه بالها و افق شکل میگیرد که Bank Angle نامیده میشود.
با ایجاد بانک، بردار نیروی برا متمایل شده و بخشی از آن هواپیما را به داخل گردش میکشد.
به زبان ساده، F-5 برای گردش به چپ یا راست باید ابتدا روی بال خود بخوابد.
این مسئله در ارتفاع بالا یک مانور کاملاً عادی است، اما هنگامی که فاصله جنگنده از سطح زمین به چند ده پا کاهش پیدا میکند، مسئله بسیار حساستر میشود؛ زیرا خلبان حاشیه ارتفاعی محدودی برای اصلاح وضعیت هواپیما دارد.
آیا F-5های بوهرینگ «بانک شدید» زدهاند؟
از لحاظ فنی، انجام Roll و Bank برای اصلاح و تغییر مسیر در چنین پروازی کاملاً طبیعی است. اما اطلاعات منتشرشده تاکنون زاویه بانک F-5های ایرانی یا محل دقیق اجرای هر گردش را مشخص نمیکند.
بنابراین نمیتوان مدعی شد این جنگندهها مثلاً در نقطه مشخصی بانک ۶۰ یا ۷۰ درجه اجرا کردهاند.
آنچه میتوان با اطمینان بیشتری گفت این است که پرواز ارتفاع پایین در یک مسیر عملیاتی، در صورت نیاز به تغییر جهت، مستلزم مدیریت دقیق Roll، Bank، سرعت و ارتفاع است.
همین مسئله تفاوت میان «امکان فنی» و «جزئیات اثباتشده عملیات» را نشان میدهد.
چند درجه بیشتر؛ چند G بیشتر
افزایش زاویه بانک فقط ظاهر جنگنده را تغییر نمیدهد.
در یک گردش همارتفاع، هرچه زاویه بانک افزایش پیدا کند، نیروی برای بیشتری برای حفظ ارتفاع مورد نیاز خواهد بود و در نتیجه ضریب بار یا G افزایش پیدا میکند.
برای مثال در شرایط ایدهآل یک گردش هماهنگ، بانک ۶۰ درجه تقریباً با ضریب بار ۲G همراه است. با افزایش بیشتر زاویه بانک، ضریب بار مورد نیاز نیز به سرعت افزایش مییابد.
اما در یک مأموریت رزمی، مسئله از این هم پیچیدهتر است؛ وزن جنگنده، مهمات خارجی، سرعت، ارتفاع، زاویه حمله و میزان انرژی هواپیما همگی بر عملکرد گردش اثر میگذارند.
از این رو خلبان نمیتواند صرفاً برای گردش سریعتر، جنگنده را هرقدر که بخواهد روی بال بخواباند.
جنگنده F-5؛ هواپیمای قدیمی با مأموریتی متفاوت
اهمیت عملیات بوهرینگ از منظر هوانوردی در همین نقطه آشکار میشود.
جنگنده F-5 یک طراحی متعلق به چند دهه قبل است و از لحاظ حسگرها، اویونیک و بسیاری از ویژگیها با جنگندههای نسل جدید قابل مقایسه نیست؛ با این حال خصوصیات پروازی آن همچنان امکان اجرای مأموریتهای رزمی را در صورت انتخاب پروفایل مناسب فراهم میکند.
روایت خلبانان ایرانی نشان میدهد که در عملیات بوهرینگ، به جای اتکا صرف به فناوری پلتفرم، مهارت خدمه و نحوه بهکارگیری جنگنده نیز بخش مهمی از مأموریت بوده است.
حرکتی مانند Bank در چنین شرایطی فقط چند درجه تغییر وضعیت بال نیست؛ خلبان باید همزمان سرعت، ارتفاع و بار واردشده بر هواپیما را زیر نظر داشته باشد.
عملیات بوهرینگ تنها شکل پاسخ هوایی ایران نبود
در طول دوره جنگ، ایران برای حمله به مواضع و پایگاههای نظامی آمریکا در منطقه از ترکیبی از ابزارهای مختلف استفاده کرده است.
نمونه F-5های بوهرینگ از این جهت متفاوت است که پای یک جنگنده سرنشیندار و نفوذ ارتفاع پایین در میان است؛ در حالی که بخش قابل توجه دیگری از عملیاتهای ایران با موشکها و پهپادها انجام شده است.
جنگندههای F-5 نیروی هوایی ارتش در حمله به پایگاه ارتش آمریکا در اربیل نیز این کار را انجام دادهاند.
چرا پرواز پایین دشوار است؟
در ارتفاع بالا، خلبان فضای عمودی بیشتری در اختیار دارد. اگر جنگنده هنگام یک گردش مقداری ارتفاع از دست بدهد، معمولاً فرصت بیشتری برای اصلاح وضعیت وجود دارد.
اما در ارتفاع بسیار پایین، همین افت ارتفاع میتواند اهمیت بسیار بیشتری داشته باشد.
عوارض زمین نیز وارد معادله میشوند. به همین دلیل خلبان باید علاوه بر وضعیت هواپیما، دائماً نسبت خود با سطح زمین را نیز کنترل کند.
روایت خلبانان عملیات بوهرینگ درباره پرواز در ارتفاع بسیار پایین دقیقاً اهمیت این مسئله را نشان میدهد؛ هر تغییر مسیر در چنین شرایطی مستلزم کنترل دقیق وضعیت هواپیماست.
«بانک» سلاح نیست؛ بخشی از هنر پرواز است
گاهی در توصیف عملیاتهای نظامی یک مانور پروازی بهعنوان «ترفند عبور از پدافند» معرفی میشود؛ اما از منظر فنی چنین تعبیری درباره Bank دقیق نیست.
بانک یک ابزار بنیادی برای کنترل جهت هواپیماست.
آنچه به آن ارزش رزمی میدهد، زمان و نحوه استفاده از آن در چارچوب کل مأموریت است. یک حرکت مشابه ممکن است در یک پرواز آموزشی، نمایش هوایی، رهگیری یا مأموریت حمله زمینی انجام شود، اما اهداف کاملاً متفاوتی داشته باشد.
در نتیجه، آنچه در عملیات F-5های ایرانی اهمیت بیشتری دارد خود «بانک زدن» نیست، بلکه توانایی خلبان برای کنترل جنگنده در شرایطی است که سرعت بالا و ارتفاع پایین، فرصت واکنش را محدود میکند.
وقتی تاکتیک بخشی از فاصله فناوری را جبران میکند
عملیات بوهرینگ بار دیگر بحث قدیمی درباره نسبت میان فناوری و تاکتیک را برجسته کرد.
در یک طرف F-5 قرار دارد؛ جنگندهای که ریشه طراحی آن به دهه ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ میلادی بازمیگردد و در طرف دیگر محیط نبردی قرار دارد که سامانههای راداری، شبکههای هشدار و جنگندههای بسیار جدیدتر در آن حضور دارند.
با این حال سن یک پلتفرم به تنهایی مشخص نمیکند که آن هواپیما در یک مأموریت مشخص چه میزان کارایی خواهد داشت.
وضعیت فنی جنگنده، آموزش خلبان، طراحی مأموریت، تسلیحات و شرایط میدان همگی در نتیجه نهایی نقش دارند.
از همین منظر، روایت F-5های ایرانی در عملیات بوهرینگ را میتوان نمونهای برای مطالعه نقش «انسان و تاکتیک» در کنار فناوری دانست؛ مأموریتی که در آن، براساس روایت خلبانان، جنگندهها برای رسیدن به هدف در ارتفاعی بسیار پایین حرکت کردند.
در چنین پروازی حتی همان حرکتی که از روی زمین ساده به نظر میرسد ــ خواباندن یک بال و بالا آوردن بال دیگر ــ بخشی از یک مسئله پیچیدهتر است: مدیریت همزمان سرعت، ارتفاع، انرژی و وضعیت جنگنده در زمانی که فاصله هواپیما از زمین بسیار محدود است.
آبروی قوام السلطنه با بیماری اش رفت/ سعید نفیسی استاد پرحاشیه (+صدا)
